Қызылқала қалашығы
2004-2005 жж. Қызылқала ескі қала орнына археологиялық зерттеулер жүргізілді. Шағын учаскедегі алдын ала қазба жұмыстары бұл Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағының керуен жолында пайда болған ірі сауда және қолөнер қаласының қалдықтары екенін көрсетеді.
X-XIII ғғ. жатады. Ескі қала орны периметрі бойынша көптеген сарайлармен қоршалған бекіністің қалдықтарынан тұрады. Солтүстік-батыс қабырғаның ортаңғы бөлігінде негізгі қақпа орналасқан. Бекініс қабырғаларының сыртындағы кірпіштің шығыңқы элементтеріне сәйкес бұрыштық және екі аралық мұнара оқылады. Археологтардың пікірінше, жазбаша дереккөздерде бұл ескі қала орны Маңғышлақ берік қамалы деп аталады.
Қызылқала ескі қала орнында қабырғалары үлкен тас блоктармен және он екі мұнарамен нығайтылған үлкен бекіністің қалдықтары бар.
Шамамен 50 га аумақты алып жатқан ескі қала орнының негізі – 4 метрлік қабырғалармен қоршалған төртбұрышты бекініс (110х115 м). Бекініс Хорезм империясының Маңғыстаудағы форпосты болып, келетін керуендердің қауіпсіздігін қамтамассыз ету мақсатында тұрғызылған Уақыт өте келе бекіністің айналасында сауда-қолөнер қонысы – рабат –блоктар мен орамдарға бөлініп қалыптасады. Мұнда қыш және шыны ыдыстар жасалды, темір мен мыс өңделді, зергерлік бұйымдар жасалды.
Негізгі халық хорезмдік колонисттерден болды, ал қала маңында Шерқала тауының айналасында мал шаруашылығымен және егіншілікпен айналысатын жергілікті тайпалардан шыққан бекіністі қоныс пайда болды.
Осындай ірі елді мекенді сумен қамтамасыз ету мәселесі табиғаттың өзімен шешілді: Ақмыш бұлақ өзенінен басқа, ежелгі көкжиек деңгейінен 2,5 м тереңдікте материктік саз бен құм қабатының астында Батыс Қаратау жотасының бұлақтарымен қоректенетін жер асты суларының қабаты орналасқан.
Археологиялық зерттеулер мен жазбаша дереккөздерге сәйкес, араб тарихшысы Әл-Истахри алғаш рет 10 ғасырда Қызылқала ескі қала орны Маңғышлақ деп аталатын ең танымал бекініс болуы мүмкін екенін айтады.
2012 жылы орта ғасырлық Қызылқала ескі қала орны ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енді.
