Темір баба кесенесі
2002 жылы «Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорығы» ММ мамандарымен зерттеліп, Маңғыстау облысы бойынша тарихи-мәдени мұра объектілерінің алдын ала есепке алу тізіміне енгізілген.
Қорымда 200-ге жуық әр типті объектілер орналасқан. Ескерткіштер жоспарда домалақтау және тік бұрышты, көлденең қалау техникасын қолдана отырып салынған, жанында өңделмеген тастан жасалған стелалар, қойтастар, сандықтастар мен құлпытастар орнатылған тас қоршаулармен ұсынылған. Қорымның батыс бөлігінде түркімендік қабірүсті құрылыстары шоғырланған. Қорым орталығында зиярат етушілер жиі келетін әулие Темір баба қабірі орналасқан. 2000 ж. қабір басына сағанатам салынған.
Аңыз бойынша «Темір баба – мықты, батыл жауынгер, әруақты адам болған. Қасиетті Шопан ата мен Темір баба кездесіп, әруақ салыстырған» делінеді. Әруақ салыстыру нәтижесінде Темір баба Каспий теңізінің жанында Кендірлі шығанағының жанында болған. Темір баба Хорезмнен келе жатқан Шопан атаның аяғының дыбысын естіп отырыпты. Шопан ата қасына келіп, өз жөнін айтып, Темір бабадан жөн сұрапты. Осы кезде Темір бабамен құдірет салыстырғысы келетінін айтады. «Құдіретіңді, әуелі, өзің көрсет», – депті Темір баба. Шопан ата тау етегінде жайылып жүрген бір үйір қара құйрықты шөрелеп шақырған екен. Шопан ата пышақсыз бауыздап, жіліктеп, мүшелеп, жайратып тастапты. Осыдан кейін етін терісіне қайта салып, алақанымен бір сипап өткенде, теке сілкініп, үйіріне қарай жөнеледі. Кезек Темір бабаға келіп, ол балағын тізесіне дейін түріп, көк теңізге қойып кетеді. Теңіз қарсы айырылып, Темір бабаны басқан жері қара жер болып қалыпты. Шопан ата неғып тұр екен деп артына бұрылса, ол сәлдесін шешіп, «Әулиелігіңізге сендім, бұдан әрі жүре берсең кәпірлер келетін жол саларсың», – деп қайтарыпты. Қара түбек содан қалыпты. Содан бері тар мүйіс Темір баба (Кендірлі) деп аталады. Каспий теңізінің жағалауындағы Кендірлі мойнағы – өте ежелгі киелі орын. Осы қара түбектің пайда болуы туралы халық ауызындағы аңыздың тағы бір нұсқасы былай баяндалады. Теңіз жағалай жүріп, баласы суға кетіп, құтқара алмаған Темірбаба теңіз бетін үш рет «Өмір бойы осылай сапырылып жат!», – деп қамшылапты. Темір бабаның қамшысының тиген жері қара жер болып қалыпты. Содан бері теңіздің (аралдың) Форт-Шевченко беті тынымсыз сапырылысып, ал керісінше, Бекдашы беті тыныш жатады екен.
