Подземная мечеть Шакпак-ата
Мешіт 1965-1968 жылдары алғаш рет А.Медоевтың жетекшілігімен Қазақ КСР ҒА Қ.Сәтбаев атындағы геология институтының кешенді экспедициясымен зерттелген.
Кейін 1973 ж. М.Меңдіқұлов жетекшілігімен Политехникалық институт пен Қазақ КСР ескерткіштерді қорғау қоғамының Орталық кеңесінің экспедицияларымен, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің 1976 ж. А.Итенов, 1979ж. М. Нұрқабаев басқарған экспедициялармен зерттелген.
Маңғыстау облысы әкімдігінің 2010 жылғы 8 желтоқсандағы № 414 қаулысымен ескерткіштің қорғалатын аймақтарының шекаралары белгіленді.
1983 және 2014 жылдары «Маңғыстау реставрациясы» АҒЖӨШ мамандары ескерткіште ғылыми-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.
Ескерткіш алғаш рет Қазақ КСР Министрлер кеңесінің 1982 жылғы 26 қаңтардағы №38 қаулысымен республикалық дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. Кейін ҚР Үкіметінің 2008 жылғы 21 наурыздағы №279 қаулысына өзгерістер енгізіліп, Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2015 жылғы 30 наурыздағы №119 бұйрығымен Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген.
Шақпақ ата мешiтi – Арал-Каспий өңіріндегі қабырғалары жазулармен және суреттермен шимайланған жалғыз ескерткiш болып табылады. Геолог А. Медоевтың айтуы бойынша «Жартастағы мешіт өте күрделі сәулетшілік ескерткіш, Қазақстанның сирек кездесетiн жартасты сәулетшілік өнерінің тамаша көрінісі болып табылады».
Шақпақ ата үңгір мешіті үстірттің батыс беткейінде, әктасты тау қабатынан үлкен биіктікте ойыла қашалып жасалған. Мешіт - күмбезді орталық үй-жайдың айналасында айқара тәрізді топтастырылған төрт камера-үй жайдың құрылысы. Мешіттің ұзын осі шығыс-батыс сызығы бойынша бағытталған. Бұл осьтің ұштарында кіру ойықтары бар. Осьтің батыс ұшындағы кіру ойығы шағын дәліз ретінде жасалған, оның соңында шағын алаң бар, ал ойықтың сыртқы жағы портал түрінде жасалған. Ортакеңістікте жартылай сфералық күмбезді орталық зал орналасқан. Орталық төртбұрышты залдың төрт бұрышы жартылай бағаналармен безендірілген, олардың әрқайсысының декоры екіншісінде қайталанбайды. Күмбездің ортасында диаметрі 1,2 м және биіктігі 5 м жарық люгі ойылған. Негізгі кіреберістің портал ойығы үшбұрышты арка тәрізді. Кіреберістің төменгі сол және оң жағында тіреу қабырғаларымен төменнен нығайтылған жерлеу ойықтары орналасқан.
Сыртқы бетінен күмбездің үстіңгі бөлігінен қабырғалары қатаң түрде әлемнің төрт жағына бағытталған төртбұрышты павильон (ротонда) тұрғызылған, ол атмосфералық жауын-шашыннан және мұнарадан қорғаған. Бұл құрылысының төрт жағында жарық шамы ретінде қызмет еткен үшкіл арка тәрізді аяқталған төрт терезе ойығы бар.
Ескерткішті тұрғызу уақыты шамамен ерте орта ғасырларға жатады, атап айтқанда, М. Меңдіқұлов мешіт шамамен XIV-XVI ғасырларда, Өзбек хан Алтын ордасын басқарған уақытта (1312-1342жж.) салынған деген пікір айтады.
Араб, парсы, түрік-шағатай, парсы тілдерінде қалдырылған жазулар мешіттің сопылық мекен және киелі орын болып табылатынын куәлайды. Мәтіндердің көпшілігі келушілік сипатта болып келеді. Бұл жерде Қажы-Тархан (Астраханның бұрынғы атауы), Қазан, Әзербайжан, Хорезм, Бұхара мен Андиджан елдерінен келушілердің белгілері бар. Жазуларда кездесетін ең ежелгі келушілердің уақыты 1707-08 жж. қатысты. Келушілер өз руларын жиі көрсетеді - арабаджа, жары, таз, түрiкмен-адай. Мешіт және жерлеу ойықтары қабырғаларында атты әскерлер мен садақшылардың, жылқы, сiлеусiн, лотос гүлі, ашық алақан суреттерi кездеседi. Сопыларда алақанның бейнесі қасиетті орынды және келушілерінің барлығын дүлей күштерден қорғайтын тұмар болып саналады.
Зерттеушілер мұсылманшылықты терең меңгерген, көп шәкірт тәрбиелеп, бала оқытқан Шақпақ атаның өмір сүрген уақытын анықтай алмады. Шамамен ерте орта ғасыр болуы керек.
